جاذبه های فرهنگی سیستان

مقدمه

سيستان سرزميني است پست وحاصلخيز كه به يمين و بركت رودخانه  پر آب  هيرمند( هيلمند) از گذشته هاي دور تاكنون مهد شكوفايي تمدن هاي بزرگ و درخشاني بوده است . همانگونه كه مصر باستان را زاده نيل بزرگ دانسته اند بايد سيستان را نيز زاده هيرمند بدانيم.

شواهد شكوفايي سيستان را در:

هزاره هاي پيش از تاريخ در محوطه هايي باستاني، همچون شهرسوخته و ياد و حكايت هاي اين سرزمين كهن با كوه ها ، رودها ،درياچه ها و اساطير و پيامبران و باورهاي مذهبي آنرا در اوستا و يا در حكايت هاي قهرمانان و پادشاهان اساطيري آنرا در روزگار پادشاهان پيشدادي و كياني در حماسه شاهنامه و عظمت  و شكوه آنرا، در عهد هخامنشيان بايد در كتيبه هاي ميخي  ( فارسي باستان) نگاشته بر سنگ به نظاره  نشست.

از مهمترين آثار باستاني ـ تاريخي سيستان مي توان به آثار ذيل اشاره نمود.

شهرسوخته

موقعيت : كيلومتر 55 جاده آسفالته زابل به زاهدان

مجموعه تپه هاي شهرسوخته، با وسعتي بالغ بر يكصد وپنجاه هكتار، شاهدي از بقاياي تمدني عظيم و شكوهمند از عصر مفرغ و آغاز شهر نشيني در نيمه شرقي فلات ايران مي باشد از مهمترين بخشهاي شناسايي و كاوش شده اين شهر باستاني مي توان از بخش محلات مسكوني ، گورستان ، بخش صنعتي و بخش بناهاي يادماني ومذهبي اشاره نمود0   

مهمترين ويژگي هاي اين اثر عبارتند از:

1- مرز بين دوران پيش از تاريخ ودوران آغاز تاريخي به واسطه بدست آمدن گل نوشته  هاي  آغاز عيلامي.

2- داد وستد وانتقال كالا وفرهنگ به سرزمين هاي دور دست از شمال تا تركمنستان واز جنوب تا تمدن ام النار درآنسوي درياي عمان واز غرب تا بخشهايي از افغاستان وپاكستان واز شرق تا فلات مركزي وتمدن بزرگ جيرفت و شهداد.

3- وجود تقسيم كار اجتماعي با جامعه ي  طبقاتي.

4- داشتن نهايت تخصص ومهارت در حرفه ها وعلوم مختلف ، همچون سنگ تراشي وجواهر سازي ، كهالي (پزشكي )، فلز گري ، سفالگري و.....

دهانه غلامان (بردگان):

موقعيت : 54 كيلومتري جنوب شرقي شهر زابل و3 كيلومتري روستاي قلعه نو.

شهر دهانه غلامان كه نام خود را ازتنگه اي بر روي تراس قديمي سنارود گرفته، شهري است بطول 5/1 كيلو متر وعرض حدود 800 متر با بناهاي عظيم مذهبي ومسكوني از روزگار هخامنشيان كه داراي ويژگي هاي خاصي ميباشد كه از آن جمله عبارتند از:

1- شهري است عظيم كه با طرح ونقشه قبلي واز پيش تعيين شده در يك مقطع زماني و به يكباره براي مقاصد مذهبي ومردمي ساخته شده است0

2- عظمت و بزرگي وكاربرد اصول مهندسي  ساختمان هاي آن با كاربردهاي مذهبي ، صنعتي ومسكوني .

3- كاربرد الگوهاي معماري بومي وسنتي در هنر معماري عصر هخامنشي در اين شهربر خلاف ســـايرشهرهاي عصر هخامنشي كه يا پايتخت بوده ويا محل سكونت هاي فصلي پادشاه ( همانند تخت جمشيد وشوش) وبا تجمل فراوان وعموما با سنگ هاي تراش خورده وستون هاي زيبا احداث شده بود ودرخدمت در بار بود. اين شهر با مصالح بوم آورد والگوي ومعماري سنتي ومصالح خشت وگل وآجر وطاقنماي ضربي ساخته شده است.

4- از اين شهر كه دركتيبه هاي هخامنشي از آن بنام (( درانگيانا)) نام برده شده ، اهميت فراواني براي امپراتوري هخامنشايان داشته، بطوريكه كوروش موسس آن از مردمانش بنام ياريگر نام برده وهرودوت مورخ يوناني ماليات واريزي به خزانه كشوري را پس از ايالت مصر در جايگاه دوم بر شمرده است.

كوه خواجه:

موقعيت : 33 كيلومتري جنوب غربي شهر زابل

در ميان دشت وسيع وهموار سيستان تنها عارضه طبيعي قابل توجه ، كوه خواجه مي باشد0 اين كوه كه نام خود را از مقبره يكي از سادات علوي بنام خواجه مهدي گرفته كوهي است بازالتي با قاعده مخروطي شكل با ارتفاع حدود 609 متركه همانند نگيني در ميان درياچه فصلي هامون قرار گرفته است، بر روي دامنه وبر فراز اين كوه مجموعه آثاري از عصر ساسانيان ، اشكانيان تا دوره اسلامي قرار گرفته است كه از آن جمله مي توان به كاخ ومجموعه معماري مسكوني ومذهبي كهن دژي از دوره ساسانيان واشكانيان وقلاع واستحكاماتي همچون كك كهزاد وقلعه كافران از اواخر ساساني ومجموعه اي از قبورسنگي ومقابر بناهاي خشت گلي از دوره اسلامي بر روي دامنه ويا بر فراز آن نام برد.

مهمترين ويژگي هاي اين اثر عبارتند از:

1- كاخ پارتي بر روي دامنه كوه خواجه بزرگترين بناي خشت وگلي عصر اشكانيان در ايران  و مركز حكمراني ايالت سكستان در دوره پارتها محسوب مي گردد.

2- مركز اوليه معماري دو ايواني وتبديل آن به چهار ايواني ونمونه هاي اوليه  كاربرد گوشوارها وطاقهاي ضربي در معماري ايراني مي باشد.

3- اين كوه از گذشته هاي دورتاكنون بنابردلايلي خاص براي مردم ايران باستان تا عصر اسلامي مورد تقدس بوده است.

4- دارا بودن گچ بري ها ونقاشي هاي ديواري  رنگارنگ بي نظير درعصر خود.

منطقه تاريخي واسلامي حوضدار:

موقعيت : كيلومتر 65 جاده آسفالته زابل به زاهدان

منطقه حوضدار  منطقه وسيعي در جنوب شهرسوخته تاحوالي تپه طالب خان را در بر مي گيرد در اين منطقه شماري از تپه هاي پيش ازتاريخ تا دوران تاريخي همچون تپه هاي اقماري شهرسوخته ومجموعه اي از بقاياي قلعه ها و آسياب ها، مقابر وابنيه از دوره اسلامي ( خصوصا عصر صفويه تا قاجاريه) همچون قلعه رستم ، قلعه مچي ،كندر ، حوضدار، قلعه هاي روم و رام رود وآسيابهاي بادي ومنازل مسكوني وبقاياي اراضي كشاورزي وباغات آنها را در خود دارد.

ويژگي هاي  مهم اين منطقه عبارتند از:

1- تنوع  آثار دوره هاي مختلف وهمچنين نزديكي وتراكم آثاركه بازديداز آنها را آسان مي نمايد0

2- تنوع الگوها وعناصر گوناگون معماري اسلامي دربقاياي آثار وابنيه  اين منطقه.

آسياب هاي بادي:

موقعيت:

منطقه حوضدار، كيلومتر 65 جاده آسفالته زابل به زاهدان – چهار كيلومتري جنوب قلعه رستم

دشت سيستان بــه خاطر شرايط خاص اقليمي خود همواره در طول سال بطور منظم حدود چهار ماه ( سه ماه تابستان وماه اول پاييز) ازجانب شمال غربي به جنوب شرقي مورد وزش بادهاي موسمي وفصلي بنام يكصد وبيست روزه قرار ميگيرد. در ميان بقاياي ابنيه دوره اسلامي منطقه حوضدار، بقاياي حداقل چهار آسياب بادي كوچك وبزرگ ديده مي شود . برخي پژوهشگران سيستان را خواستگاه اوليه ومحل پيدايش آسياب بادي درجهان دانسته اند،ودر زمان حمله اعراب به سيستان يگانه چيزي كه مورد تعجب آنها شده بود(( طواحين الرياح)) يا آسياب هاي بادي بود.

با توجه به خصوصيات اقليمي استان  در سيستان  باد و در بلوچستان آب ( خصوصاً نواحي سرحد واطراف كوه تفتان) وظيفه به حركت در آوردن چرخها وگرداندن و غلطاندن سنگ هاي آسيابها را به عهده   داشته اند0

از مهمترين ويژگيها وكاربردهاي آسياب هاي بادي  يا آس بادهاي سيستان  ميتوان به آرد كردن غلات ، كشيدن آب از چاه وتهويه وخنك نمودن فضاهاي داخلي منازل مسكوني اشاره نمود.

زيارتگاه بي بي دوست:

موقعيت: كيلومتر 8 جاده زابل به اديمي

همواره در سيستان بنا بر اعتقادات وباورهاي مذهبي مردم به واسطه هايي براي شفاعت خود در نزد پروردگار پناه مي بردند كه معمولا اين گونه واسطه هاي شفاعت كننده مردم عامي ، امامزاده ها ومقابر بزرگان ديني وسادات علوي بوده است . يكي از اين مكان مذهبي زيارتگاه بي بي دوست است كه در كنار گورستاني قديمي به همين نام قرار گرفته است در داخل اين زيارتگاه چندين قبر ويك درخت گز كهنسال وجود دارد كه مردم با گره زدن نمادي از مشكلات ونيازهاي خود ، اجابت دعاها وباز شدن گره هاي زندگي خود را از خدواند درخواست مي نمايند وبه راز ونياز با پروردگار يكتا مي پردازند.

قلعه سه كوهه:

موقعيت : كيلومتر 30 جاده آسفالته زابل به زاهدان – روستاي سه كوهه

هر چند كه برخي وجه تسميه اين قلعه عظيم وزيبا را اقتباس از نام باستاني سكاها وسكوٍ دانسته اند ولي اين نام مي بايست بر گرفته از سه بناي مرتفع قلعه كهنه روستا وبرج فلك سر وارگ كهنه آن باشد . زمان ساخت اين قلعه به  زمان افشاريان باز ميگردد ودر زمان قاجاريه با اضافه شدن الحاقاتي همچون برج فلك سر به آن افزوده شد.و نهايتاً عليخان سرابندي آخرين فردي بود كه در اين قلعه به حكومت پرداخت.

 

 

درد زندگی

صداي سنگين سكوت در ذهن خسته‌ام مي‌شكند

        از خويش دور افتاده‌ام

                               چراغي در دور دستهاي وجودم

                                                                  هنوز سوسو مي‌زند

كسي فرياد مي‌زند

                            با صدايـــــــــــي بـــي صدا

آري اين

            صداي سكوت است

                                          كه از اعماق وجودم مي‌شنويد.

 

زمان عشق

زماني كه دست زندگي سنگين

                                        و شب بي ترانه است

هنگام؛

         عشق است و اعتماد

                          و دست زندگي چه سبك مي‌شود

                                                                  و شب چه پر ترانه

آن هنگام كه

                    به هم عشق مي‌ورزيم

                                                    و اعتماد داريم

بدون شرح

   روزها بود كه گم شده بودم

                                       يا شايد هم گم كرده بودم

           راه رها شدن از فريادهاي درونم را ؛

 اينجا كه رسيدم

                        رودخانه بود و درخت

            كوه بود و پرنده

                                 ساز بود و آواز......

  اما كسي نبود

                    يك همراز، يك هم درد.....

ساز داشت اما

         كسي نواي دل من را نمي نواخت

                        گم كرده بودم همه چيزهاي خوب را

       نغمه دلم خاموش شده بود .....

                                                     ولي....؟

صدای عشق

من تو را مي‌فهمم

من صداي پرش بال تو را مي‌فهمم

پر پروازي، پر آوازي

بام اين خانه تو را مي‌خواند

اي نواي خوش هر پرده عشق

زير لب از تب اندوه شفق مي‌خواني.

من تو را مي‌فهمم

شعر تنهايي من نام تو را مي‌داند؛

ساز من از تو به هر پرده سخن مي‌گويد.

عاشقان گوش كنيد

اين صداي عشق است.

سال بزرگداشت پیامبر اعظم (ص) مبارک باد

عطر نرگس، رقص باران، ياد ياران، رنگ مي

نرم نرمك مي‌رسد اينك بهاران

تقارن اربعين حسيني و شكفتن گل سرخ

بر همه سبز انديشان در اين نوروز باستاني مبارك و ميمون باد....

 

دوستدار شما عليرضا خياطي